همزمان با دیپلماسی چندلایه منطقهای برای نجات تفاهمنامه نخستوزیر قطر به ایران سفر میکند
میانجی سوم در راه تهران
در آخرین دور از رفتوآمدهای دیپلماتیک به تهران، رسانهها خبر دادند که نخستوزیر قطر قرار است بهزودی به تهران سفر کند. بنا به گزارشها، این سفر در چارچوب میانجیگری میان ایران و آمریکا صورت میگیرد. در همین رابطه، شیخ محمد بن عبدالرحمن بن جاسم آلثانی، روز سهشنبه در تماسی تلفنی با همتای ایرانی درباره آخرین تحولات منطقه و مذاکرات جاری گفتوگو کرد. به گزارش سیبیاس، وزارت امور خارجه قطر در بیانیهای اعلام کرد که دو طرف درباره «آخرین تحولات منطقه، بهویژه مذاکرات جاری میان عمان و ایران برای ایجاد یک کریدور موقت مشترک کشتیرانی از طریق تنگه هرمز و همچنین یک طرح مشترک برای پاکسازی مینها از این تنگه» گفتوگو کردند.
این در حالی است که عباس عراقچی، وزیر امور خارجه کشورمان، روز سهشنبه همچنین در شبکههای اجتماعی نوشت: «تعهد ایران به صلح و ثبات، با دیپلماسی مستحکم با همسایگان همراه است. در گفتوگو با مهمانان پاکستانی و عمانی، بر راهحلهای منطقهای تاکید شد.» وی افزود که در این گفتوگوها درباره «چارچوب پیشنهادی برای یک کریدور جدید، مینروبی مشترک و مدیریت آینده تنگه هرمز» نیز بحث شده است. گفتنی است که وزیر خارجه عمان گفتوگوی خود را با عباس عراقچی «سازنده» توصیف کرده است. وی در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «امیدوارم به زودی ایجاد یک کریدور موقت برای تنگه هرمز و تمهیدات عملی برای احیای ایمنی کشتیرانی را اعلام کنیم.» وزیر خارجه عمان همچنین نوشت: «مدیریت آینده تنگه (هرمز) و راهحل دائمی، مطابق با ماده ۵ یادداشت تفاهم اسلامآباد، در زمان مقتضی پیگیری خواهد شد. گفتوگوها با شرکای منطقهای در راستای حمایت از صلح، همکاری، ثبات و آزادی کشتیرانی انجام خواهد گرفت.»
در تایید سازنده بودن این دیدار، سخنگوی سپاه پاسداران هم مذاکرات ایران و عمان درباره تنگه هرمز را «موفق» خوانده و گفت دو طرف درباره مدیریت درآمدهای حاصل از این آبراه به توافق رسیدهاند. با این حال سخنگوی سپاه تصریح کرد که بدون پذیرش شروط ایران تنگه هرمز باز نخواهد شد. جمهوری اسلامی ایران و سلطنت عمان عصر روز سهشنبه در چارچوب رایزنیهای دو کشور درباره از سرگیری دریانوردی ایمن در تنگه هرمز، بر ایجاد یک کریدور موقت مشترک دریانوردی و اجرای پروژهای مشترک برای پاکسازی مینهای این تنگه توافق کردند. کاظم غریبآبادی، معاون حقوقی و بینالمللی وزارت خارجه، شامگاه سهشنبه عنوان کرد که توافق ایران و عمان در مرحله نهایی است. گفتنی است که از حدود سه هفته پیش، مقامهای رسمی بارها اعلام کرده بودند که توافق با عمان برای ایجاد یک مسیر موقت برای کشتیرانی در تنگه هرمز در مرحله نهایی است.
غریبآبادی ضمن تاکید بر اینکه حتی در پی نهایی شدن توافق میان تهران و مسقط «تنگه هرمز از فردا» باز نخواهد شد، درباره جزئیات این تفاهمنامه گفت: «بر اساس این تفاهم، مسیر ورودی به خلیج فارس از آبهای ایران و مسیر خروجی از آبهای سرزمینی عمان خواهد بود و در هر دو مسیر کشتیها از آبهای ایران عبور میکنند.» به گزارش ایرنا، معاون وزیر امور خارجه ایران گفته است این مسیر «مانند یک اتوبان رفتوبرگشتی» با عرض کل حدود ۷ مایل است. غریبآبادی تاکید کرده است مسیری که در گفتوگوهای ایران و عمان بر سر آن توافق شده است «موقت» است و دو کشور «باید ظرف ۳۰ تا ۶۰ روز درباره مسیر دائمی جدید مذاکره کنند تا جایگزین طرح ترافیک دریایی پیشین شود.» غریب آبادی گفته چنانچه در پایان مهلت تعیین شده برای مذاکرات نهایی (۳۰ تا ۶۰ روز) الزامات ایران برآورده نشود، تنگه هرمز همچنان بسته خواهد ماند.
در آستانه آتشبس؟
تحولات مذکور در حالی روی میدهد که منابع نظامی پاکستانی و منابع امنیتی ایرانی ادعا کردند که میان آمریکا و ایران بر سر برقراری آتشبس توافق حاصل شده است؛ توافقی که یکی از بندهای اصلی آن بر آزادی کشتیرانی در تنگه هرمز تاکید دارد. خبرگزاری روسی ریا نووستی به نقل از این منابع مدعی شد: «بر سر آتشبس توافق شده است و این توافق شامل آزادی کشتیرانی در تنگه هرمز میشود.» این منابع ادعا کردند که توافق مذکور که با میانجیگری عمان و پاکستان و با حمایت قطر حاصل شده است، شامل توقف کامل عملیات نظامی میان دو طرف در مقابل بازگشایی تنگه هرمز به روی کشتیرانی بینالمللی و تضمین آزادی عبور کشتیهای تجاری و نفتکشهاست. این توافق همچنین شامل ایجاد سازوکاری برای هماهنگیهای امنیتی با هدف نظارت بر اجرای آتشبس و جلوگیری از هرگونه نقض احتمالی آن در آینده است.
وقتی همه پای کار میآیند
تحرکات فشرده و همزمان دیپلماتیک در شبانهروز اخیر را نباید صرفا در قالب دیدارهای پروتکلی یا رایزنیهای مرسوم منطقهای تحلیل کرد. مجموعه رویدادهای اخیر نشاندهنده شکلگیری الگویی نوین از دیپلماسی چندلایه است که هدف آن ایجاد یک نقشه راه مرحلهای میان ایران، ایالات متحده و میانجیهای منطقهای است. حضور مقامات منطقه در تهران، نشان از یک هماهنگی منطقهای دارد که در آن، توافق بر سر مسیرهای تردد به عنوان نقطه ورود به فرآیند تنشزدایی انتخاب شده است.
اهمیت استراتژیک توافق عملیاتی تهران و مسقط برای راهاندازی یک کریدور دریانوردی موقت در هرمز برآمده از تغییر فاز دیپلماسی در خاورمیانه است؛ به بیان دیگر، چنین به نظر میرسد که پرونده تنگه هرمز از سطوح انتزاعی، اظهارنظرهای کلی و خطونشانهای سیاسی، وارد مرحله طراحی مدلهای اجرایی برای مدیریت امنیت دریانوردی شده است. با این حال، حفظ نگاه واقعبینانه ضرورت دارد. تداوم مذاکرات فنی درباره نحوه اداره بلندمدت این آبراه و چگونگی ایجاد کریدورهای دائمی نشان میدهد که تا رسیدن به نقطه پایانی فاصله وجود دارد. بنابراین، این گام موقت را چهبسا نباید با بازگشایی کامل و بیقیدوشرط تنگه یا یک تفاهم جامع و نهایی میان ایران و آمریکا همارز دانست.
پرسش کلیدی در تحولات جاری این است که آیا تنگه هرمز میتواند نقش نخستین معامله اعتمادساز را ایفا کند؟ مساله ابعادی فراتر از بازگشایی جغرافیایی یک آبراه دارد؛ صحبت در اینجا از موازنهای جدید است که در آن، تسهیل کنترلهای عبور و مرور از سوی ایران، با گشایش در مسیرهای اقتصادی و دیپلماتیک از سوی طرف مقابل پاسخ داده میشود. در این میان، نقش عمان و پاکستان دچار تحولی بنیادی شده است، چراکه آنها دیگر صرفا حامل پیام یا تسهیلکننده گفتوگوها نیستند، بلکه در قالب طراحان و ضامنان یک «فرآیند گامبهگام تنشزدایی» عمل میکنند تا فرآیندی پیچیده را به یک مسیر دیپلماتیک قابل مدیریت تبدیل کنند.
