پیروزی خاموش اقتصاد چین در آمریکای لاتین
گروه آنلاین روزنامه دنیای اقتصاد- کسری غفوری: آندرس سانتاماریا گاریدو، رئیس انجمن نمایندگی شهرهای کلمبیا، از نزدیک شاهد پیادهسازی برنامههای اقتصادی چین در سطح شهرداریهاست. او در دفتر کارش در مرکز بوگوتا، جایی که ماکتی از قطار شهری قرمزرنگ این شهر به عنوان پروژه در دست احداث یک کنسرسیوم چینی به چشم میخورد، دیپلماسی تجاری پکن را تهاجمی، عملگرایانه و غیرقابل چشمپوشی توصیف میکند.
آنطور که بلومبرگ به نقل از او روایت میکند، خدمات شرکتهای چینی ارزانتر، پیگیریشان بیشتر و کار کردن با آنها راحتتر است. آنها همچنین تمایل دارند با دور زدن دولتهای ملی، مستقیما با استانداران، شهرداران، گروههای تجاری محلی و مقامات شهری وارد مذاکره شوند.
مدیر اجرایی این انجمن معتقد است نتیجه این رویکرد، جا ماندن روزافزون رقبای آمریکایی است. سانتاماریا با اشاره به تخصص چینیها در حوزههایی مانند خودروهای خودران، رباتیک و پهپادها میگوید روی آوردن به فناوری چینی اجتنابناپذیر است، زیرا آنها پیشرفتهتر هستند.
چالش ترامپ در برابر هژمونی اقتصادی پکن
تجربه سانتاماریا دقیقا به هسته اصلی چالش دونالد ترامپ و برنامههای او برای گسترش کنترل ایالات متحده بر نیمکره غربی اشاره دارد. در حالی که رئیسجمهور آمریکا میتواند به نفوذ سیاسی قابلتوجه این کشور به واسطه روی کار آمدن رهبران همسو از آرژانتین تا پرو ببالد، تلاش او برای تثبیت هژمونی اقتصادی آمریکا با موانع بسیار سختتری روبهروست.
یکی از دلایل این امر، سرمایهگذاریهای کلان و ریشهدار چین در زیرساختهایی نظیر بنادر، انرژی و معادن است که طی سالها در سراسر آمریکای لاتین شکل گرفته و برای دولتهای منطقه بسیار بزرگتر از آن است که بتوانند صرفا با یک تغییر رویکرد در واشنگتن نادیدهاش بگیرند. همزمان، پکن با حرکت به سمت صنایع با ارزش افزوده بالا مانند خودروهای برقی، باتریها و مراکز داده توانسته چند قدم جلوتر از آمریکا حرکت کند.
به همین دلیل است که دانیل نوبوا، رئیسجمهور اکوادور و متحد ترامپ که در مشارکت امنیتی با ایالات متحده کاملاً همسوست، به تازگی سفر یکهفتهای خود به چین را با دیداری با شی جینپینگ به پایان رساند. نوبوا در این سفر تعهداتی برایتوسعه تولید انرژی خورشیدی و دریافت سیستم هواشناسی مبتنی بر هوش مصنوعی چین برای مقابله با پدیده اقلیمی النینو گرفت. این اتفاق نشان میدهد که با وجود فشارهای سیاسی آمریکا، ابعاد اقتصادی طرح موسوم به «دکترین دانرو» (ترکیب دونالد ترامپ و دکترین مونرو) همچنان ناکام مانده است.
خسوس سیاده، سفیر مکزیک در چین، میگوید روابط اقتصادی با پکن بهطور کلی از برنامههای هژمونیک ترامپ تاثیر نپذیرفته و این مسائل بیشتر در عرصه سیاسی باقی مانده است. او با تاکید بر نفوذ چین در تجارت، فناوری، سرمایهگذاری و نوآوری توضیح میدهد که هرچند حفظ رابطه با ایالات متحده برای مکزیک بسیار مهم است، اما این کار با تقابل با چین محقق نمیشود.
تلاش برای مهار تسلط پکن بر داراییهای راهبردی همواره هسته اصلی نسخه ترامپ از دکترین مونرو بوده است. ترامپ در سخنرانی آغازین دور دوم ریاستجمهوری خود مدعی شد چین در حال اداره کانال پاناماست و تاکید کرد آمریکا آن را پس خواهد گرفت.
پیت هگست، وزیر دفاع او، نیز در ادامه اعلام کرد نفوذ چین نمیتواند حیاط خلوت آمریکا را کنترل کند. سند 33 صفحهای استراتژی امنیت ملی آمریکا که در ماه نوامبر منتشر شد، این دکترین را در بخشی اختصاصی برای نیمکره غربی تدوین کرد و هدف دولت را بازگرداندن برتری آمریکا از طریق پرورش متحدان منطقهای و حذف رقبای خارجی قرار داد.
ریشههای عمیق چین در بازارهای آمریکای لاتین
ترامپ میتواند به موفقیتهای سیاسی روشنی مانند اخراج نیکلاس مادورو از ونزوئلا، انزوای کوبا و حمایت از خاویر میلی در آرژانتین با یک خط اعتباری ۲۰ میلیارد دلاری دقیقا پیش از انتخابات میاندورهای افتخار کند.
در کمی بیشتر از یک سال گذشته، هفت کشور آمریکای لاتین انتخابات ریاستجمهوری برگزار کردهاند که نامزدهای حامی ترامپ در تمامی آنها پیروز شدهاند که آخرین مورد آن در کلمبیا رخ داد. اما فراتر از به چالش کشیدن چند پروژه شاخص چینی مانند حضور شرکت هنگکنگی سیکی هاچیسون در کانال پاناما و ابربندر ۱.۳ میلیارد دلاری چانکای در پرو، تلاشهای آمریکا برای مهار توسعه اقتصادی چین موفقیت محدودی داشته است.
تسوی شوجون، معاون موسسه مطالعات توسعه بینالملل در دانشگاه رنمین، میگوید وزن اقتصادی چین باعث شده تا این کشور صرفنظر از مواضع تهاجمیِ فزاینده آمریکا غیرقابل جایگزین باشد.
به گفته او هرچند موج اخیر رهبران همسو با ترامپ ادبیات حامی آمریکا تولید کرده، اما واقعیتهای اقتصادی همواره تغییرات ایدئولوژیک را خنثی کرده است. آمارها نیز این موضوع را تایید میکنند؛ تجارت کالا میان چین و آمریکای لاتین از اندکی بیش از ۱۴ میلیارد دلار در سال ۲۰۰۰ به بیش از ۵۰۰ میلیارد دلار در سال ۲۰۲۴ رسیده است و چین جایگاه آمریکا را به عنوان اولین شریک تجاری آمریکای جنوبی تصاحب کرده، اگرچه واشنگتن همچنان در مکزیک، آمریکای مرکزی و بخش اعظم کارائیب برتر باقی مانده است.
چین در واکنش به فشارهای آمریکا عقبنشینی نکرده، اما محتاط تر شده است. کریستین ریس، تحلیلگر ریسک سیاسی، معتقد است پکن اکنون از قراردادهای دولتی فاصله گرفته و به سمت کانالهای بخش خصوصی و پروژههای کمسر و صداتر در بخشهایی که دههها روی آن کار کرده حرکت کرده است.
خرید ۳۴۰ میلیون دلاری شرکت معدنی «تابوکا» (مالک معدن قلع پیتینگا در ۲۰۰ مایلی شمال مانائوس در آمازون برزیل از شرکت مینسور پرو) توسط شرکت دولتی چینی سیانامسی در نوامبر ۲۰۲۴ نمونهای از این استراتژی است.
در حالی که سرمایهگذاران دیگر این معدن را به دلیل بدهیهای زیستمحیطی و نیاز به سرمایهگذاری کلان فاقد جذابیت میدانستند، چین برای دسترسی به مواد معدنی استراتژیک و عناصر نادر خاکی این ریسک را پذیرفت و ۱۰۰ میلیون دلار دیگر نیز برای نوسازی آن اختصاص داد.
مارگارت مایرز، مشاور ارشد در اندیشکده گفتگوی بینآمریکایی، معتقد است دولت ترامپ فاقد یک استراتژی منسجم برای تعامل اقتصادی با این منطقه است. در حالی که آمریکا تمرکز خود را بر داراییهای راهبردی محدود کرده، چین جای پای خود را در شبکههای تولید و توزیع برق در بازارهای بزرگ آمریکای جنوبی محکم میکند؛ شرکتهای چینی بیش از نیمی از انتقال برق شیلی را در دست دارند و برق ۱۰ میلیون ساکن لیما، پایتخت پرو، را تامین میکنند.
همزمان با تشدید رقابت جهانی برای انرژی تحت تاثیر هوش مصنوعی، مراکز داده و برقیسازی حملونقل، پکن اخیراً «سازمان همکاری جهانی هوش مصنوعی» را با حضور ۲۹ عضو بنیانگذار از جمله برزیل، ونزوئلا، نیکاراگوئه و کوبا تاسیس کرده است. علاوه بر این، چین در حال نفوذ به بخشهای دیگری مانند باتریها، خدمات مالی، داروسازی، هوافضا، ماشینآلات و محصولات مصرفی است و خودروسازان چینی هماکنون حدود ۲۰درصد از سهم بازار منطقه را از نظر ارزش در اختیار دارند.
در برزیل، برند بیوایدی که در تمامی ایالتها و شهرهای بزرگ نمایندگی دارد، سرمایهگذاری سنگینی در تبلیغات تلویزیونی، سریالها و اسپانسری فوتبال انجام داده است. گوشیهای برزیلیها روزبهروز چینیتر میشود: پلتفرمهای شیاین، علیاکسبرس، تمو و تیکتاکشاپ در خرید آنلاین، دیدی ۹۹ در تاکسی اینترنتی، و ۹۹فود و کیتا (مایتوان) در سفارش غذا حضور گستردهای دارند.
پکن همچنین از طریق دیپلماسی هدایا مانند ساخت کتابخانه ملی، استادیوم ۵۰ هزار نفری و مرکز همایشها در السالوادور جذابیت خود را افزایش میدهد. ائتلاف سپر قاره آمریکا به رهبری واشنگتن )شامل آرژانتین، بولیوی، شیلی، اکوادور، السالوادور، گویان و پاناما( هرچند برای همکاریهای امنیتی جذاب است، اما تمامی اعضای آن همچنان به تجارت و سرمایهگذاری چین وابستهاند.
با این حال، خطر نارضایتی ناشی از رقابت شرکتهای چینی با تولیدکنندگان داخلی همچنان وجود دارد. مکزیک اخیرا تعرفههایی تا ۵۰ درصد بر روی بیش از ۱۴۰۰ دسته کالای وارداتی از کشورهایی مانند چین وضع کرده است. خورخه گواخاردو، سفیر سابق مکزیک در چین، این اقدام را بیشتر ناشی از تقاضای صنایع داخلی میداند تا فشار آمریکا.
در نهایت کشورهای آمریکای لاتین در صورت مجبور شدن به عقبنشینی از روابط خود با چین با هزینههای اقتصادی غیرقابل تحملی روبهرو خواهند شد. کارلوس واسکز، سفیر پرو در چین، این وضعیت را چنین خلاصه میکند که ما برای منافع ملی خود مجبور به حفظ تعادل هستیم و همسویی کامل با هر یک از دو ابرقدرت صرفا به معنای بازنده بودن است.
