اخبار باشگاه اقتصاددانان

زمانی که کشورهای عربی عضو سازمان کشورهای صادرکننده نفت (اوپک) در جریان جنگ یوم کیپور در سال۱۹۷۳ علیه آمریکا و دیگر متحدان اسرائیل تحریم وضع کردند، سلطه این کارتل بر بازارهای انرژی تزلزل‌ناپذیر به نظر می‌رسید. سهم این سازمان از تولید جهانی از آن زمان کاهش یافته است. اما این باشگاه و متحدانش همچنان نیرویی مطرح هستند. با این حال، در ۲۸ آوریل، درحالی‌که جهان با بدترین بحران انرژی خود از دهه ۱۹۷۰ روبه‌روست، امارات متحده عربی اعلام کرد که از این سازمان خارج می‌شود.

بیش از دو ماه از حمله ایالات متحده به ایران می‌گذرد و با گذشت زمان، ناکامی دولت ترامپ در دستیابی به اهدافش بیش از پیش نمایان می‌شود. تحولات شتابان منطقه نیز از ظهور مناسباتی جدید حکایت دارد و نشان می‌دهد وضعیت منطقه دیگر به پیش از حمله بازنمی‌گردد. فقدان استراتژی منسجم و وجود اهداف گسترده و متعدد، از مهم‌ترین عوامل ناکامی آمریکا است.

کتاب «هنر جنگ» سان تزو، یکی از غنی‌ترین آثار استراتژیک از دل تاریخ پربار چین بزرگ، همواره منبع الهام برای فرماندهان و سیاستمداران بوده است. اخیرا بحثی مطرح شده مبنی بر اینکه دونالد ترامپ رفتارهای متناقض و تغییر موضع‌های سریع خود را از این کتاب الگوبرداری می‌کند. اما آیا واقعا می‌توان «تعویض هرچندساعته حرف» را با «فریب هوشمندانه و حساب‌شده در جنگ» یکی دانست؟ این یادداشت تحلیلی می‌کوشد تا با نقد این ادعا، تفاوت بنیادین میان تاکتیک هدفمند و ناهماهنگی مزمن را روشن کند و در ادامه، شکست عملی سیاست ترامپ در قبال ایران و ناکارآمدی ساختار بین‌المللی را بررسی نماید.

تحولات شتابان خاورمیانه و خروج امارات متحده عربی از اوپک، صرفا نشانه‌هایی از فروپاشی نظم کهنه نیستند، بلکه بیش از هر چیز، طلیعه‌دار ظهور عصری نوین از گذار هستند. بااین‌حال، برای درک ریشه‌های این دگرگونی بزرگ، باید به شصت روز پیش بازگشت، به زمانی که دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، با دستور به بزرگ‌ترین آزادسازی ذخایر استراتژیک نفت در تاریخ، وعده داد که ظرف چند هفته بازار انرژی را مهار و ایران را وادار به تسلیم خواهد کرد.

عراق پس از ماه‌ها بن‌بست سیاسی، علی الزیدی، سرمایه‌دار و رسانه‌دار ۴۰ ساله بدون سابقه سیاسی را به عنوان نخست‌وزیر برگزید. او که گفته می­‌شود مورد حمایت امارات و پذیرش ضمنی ایران است، در حالی اقتصاد رانتی و نفتی عراق را در دست می‌گیرد که کارشناسان او را گزینه‌ای ضروری و اجتناب‌­ناپذیر اما آسیب‌پذیر برای عراق می‌دانند و معتقدند موفقیتش به مدیریت تعارضات داخلی و خارجی بستگی دارد.

عراق با وجود برخورداری از یکی از بزرگ‌ترین ذخایر نفتی جهان، همچنان در زمره اقتصادهای کم‌تنوع، ناپایدار و توسعه‌نیافته در خاورمیانه باقی مانده است. این وضعیت در ادبیات اقتصاد سیاسی توسعه، نمونه‌ای کلاسیک از «رشد بدون توسعه» و در برخی تحلیل‌ها مصداقی از «نفرین منابع» تلقی می‌شود. با این حال مساله عراق صرفا به وفور منابع طبیعی محدود نیست، بلکه ترکیبی پیچیده از ضعف حکمرانی، فروپاشی نهادی و اقتصاد رانتی است که مسیر توسعه را به‌صورت ساختاری مسدود کرده است.

عراق در یکی از حساس‌ترین بزنگاه‌های تاریخ معاصر خود، بار دیگر در برابر انتخابی سرنوشت‌ساز قرار گرفته است؛ انتخابی که این‌بار نه صرفا میان افراد، بلکه میان دو منطق حکمرانی است: تداوم الگوی سیاسی-رانتی مبتنی بر توزیع قدرت، یا حرکت به سمت مدلی کارآمدتر که در آن اقتصاد، بهره‌وری و توسعه واقعی نقش پررنگ‌تری ایفا می‌کنند.

علی الزیدی که یک تکنوکرات است و تحصیلاتش در زمینه حقوقی،‌ مالی و اقتصادی است، پیش از این مدیر بانک جنوب عراق بوده است. این نخست‌وزیر حدودا ۴۰ساله که جوان‌ترین نخست‌وزیر و سیاستمدار عراقیست، نسبت به سلف خود ویژگی‌های متفاوتی دارد که باعث شده در کانون توجه قرار بگیرد. نکته دیگر در خصوص او این است که علی الزیدی هیچ سابقه سیاسی و وابستگی به جریان‌های سیاسی، چه سنتی و چه جدید ندارد؛ یعنی در هیچ گروه و حزب سیاسی و یا فراکسیون سیاسی عضو نبوده است. او بیشتر یک تکنوکرات و سرمایه‌دار است که در حوزه اقتصادی و بانکی فعالیت کرده است.

عراق پس از ماه‌ها انتظار، سرانجام صاحب نخست‌وزیر شد. اما این انتخاب، برخلاف سنت همیشگی که با هفته‌ها چانه‌زنی همراه بود، در کمتر از دو ساعت انجام شد. نام علی الزیدی، چهره‌ای که کمتر کسی انتظارش را داشت، ناگهان بر سر زبان‌ها افتاد. چارچوب هماهنگی (ائتلاف شیعیان حاکم) ماه‌ها بود که بر سر گزینه‌های نخست‌وزیری (مالکی، السودانی و...) اختلاف داشت. این اختلافات به حدی بود که کشور عملا بدون دولت اداره می‌شد. در این شرایط، معرفی یک چهره «سوم» که نه مالکی است و نه السودانی، یک راه‌حل ناگزیر بود.

جنگ با ایران تورم آمریکا را جهش داده و تولید ناخالص داخلی را تحت‌تاثیر قرار داده است. مصرف‌کنندگان و تولیدکنندگان به‌دلیل افزایش قیمت بنزین، غذا، مسکن و نهاده های تولید تضعیف شده‌اند؛ این تضعیف پیش‌تر از وضع تعرفه‌ها آغاز شده بود. از سوی دیگر، امارات به‌عنوان متحد آمریکا در این جنگ با وجود ذخایر کلان ارزی، برای دریافت خط اعتباری دلاری از فدرال‌رزرو درخواست داده است. کارشناسان اکنون به بررسی شاخص‌های اقتصادی کنونی و پیش‌بینی آینده پرداخته‌اند.

تورم کل و تورم هسته آمریکا بار دیگر به بالای ۳درصد بازمی‌گردند و انتظارات تورمی برای سال پیش رو در حال اوج گرفتن است. تنها دل‌خوشی کوچک فدرال‌رزرو این است که انتظارات بلندمدت افزایش قیمت‌ها مهارشده‌ترند اما حتی این انتظارات نیز از شوک نفتی مرتبط با جنگ علیه ایران آزرده شده‌اند.

جنگ رئیس‌جمهور آمریکا در ایران بحران مقرون‌به‌صرفگی در آمریکا را وخیم‌تر کرده است. دونالد ترامپ وعده داد که زندگی را ارزان‌تر کند و به «تورم پایان دهد». اما ماه‌ها جنگ تجاری و حمله او به ایران نتیجه عکس داده و آمریکا را گران‌تر کرده است.

وقتی در پروازی پُر‌دست‌انداز، مسافران آن سوی راهرو از شما بخواهند جلیقه‌نجاتتان را به دست بگیرید، با خود فکر می‌کنید آنها چه می‌دانند که شما نمی‌دانید. وقتی یکی از ثروتمندترین دولت‌های خلیج‌فارس بی‌سروصدا از آمریکا یک خط اعتباری پشتیبان درخواست می‌کند، ماجرا از همین قرار است. گزارش‌ها مبنی بر اینکه امارات متحده عربی یکی از چند کشوری است که درخواست یک خط سوآپ دلاری داده‌اند، بلافاصله نگرانی‌هایی درباره خطرات مالی جهانی برمی‌انگیزد. آنچه حتی مهم‌تر خواهد بود، نحوه پاسخگویی دولت ترامپ است.

گزارش تولید ناخالص داخلی سه‌ماهه اول آمریکا که هفته پیش منتشر شد، نرخ رشد واقعی ۲درصد به صورت سالانه را نشان داد؛ ناامیدانه و اندکی پایین‌تر از ۲.۲درصدی که اقتصاددانان انتظار داشتند، اما به سختی می‌توان آن را یک ناامیدی بزرگ خواند. نرخ روند بلندمدت اقتصاد با توجه به اینکه جمعیت به کندی رشد می‌کند، احتمالا پایین‌تر از این رقم است.

در روزهای پس از جنگ ۴۰روزه، ثبات متغیرهای اقتصاد کلان به دیده شک نگریسته می‌شوند. کارشناسان بر این باورند که اکنون زمان بازنگری در برخی سیاست ‌ها است تا بتوان برنامه‌ واقع‌بینانه‌ای را برای بازسازی تدوین کرد. بر این اساس، درحالی‌که رسیدگی دولت به خسارات جنگ غیرقابل اجتناب است، همزمان مساله نگرانی‌های تورمی و ثبات در بازار دارایی‌ها نیز اهمیت دارد. در این پرونده آثار برخی سیاست‌ها از جمله اعمال محدودیت بر بازارها و استفاده از ابزارهای تامین مالی مختلف بر متغیرهای اقتصاد کلان مورد بررسی قرار گرفته است.

پس از ۶۰ روز از آغاز حمله نظامی آمریکا و اسرائیل، تصویری دوگانه از بازارهای مالی ایران شکل گرفته است: بازار ارز تا روز دوشنبه به ثباتی شکننده در کانال ۱۵۳-۱۵۷ هزار تومان رسیده بود، اما بازار سهام همچنان تعطیل مانده است. این وضعیت، پرسش‌های جدی درباره پایداری تثبیت ارز و هزینه‌های پنهان تعطیلی بورس ایجاد کرده است.

اقتصاد ایران در اردیبهشت ۱۴۰۵، نه در حال تجربه یک بحران گذرا که در حال دست و پنجه نرم کردن با یک تصلب ساختاری در حوزه سیاستگذاری پولی است.

ارزیابی‌ها از پیامدهای جنگ آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران در بازار انرژی، از دگرگونی‌های عمیق در این بازار حکایت دارد. بر این اساس، بسیاری پیش‌بینی می‌کنند که برخی از این تحولات به حدی عمیق است که بازار نفت و مشتقات آن هیچ‌گاه به شکل پیش‌ از جنگ درنمی‌آیند. افزایش هزینه حمل‌ونقل، اختلال در زنجیره‌های تامین، اختلال در تولید انرژی، تنگناهای مالی و بازگشت تورم، از جمله این پیامدها هستند. از سوی دیگر، جنگ به برخی ظرفیت‌های انرژی در کشور ما آسیب رساند که تسریع در اتخاذ برخی تدابیر برای افزایش تاب‌آوری در این حوزه را گوشزد می‌کند.

مهم نیست تحریم‌ها چقدر سخت باشند و یا تهدیدهای نظامی چقدر جدی بشوند، نفت مثل خون در رگ‌های اقتصاد جهانی جاری است و تنگه هرمز یکی از باریک‌ترین و در عین حال حیاتی‌ترین این رگ‌هاست. حرف زدن از بستن این تنگه، مثل حرف زدن از گرفتن شاهرگ گردن اقتصاد جهان است؛ چیزی که خیلی‌ها تهدیدش می‌کنند، اما کمتر کسی واقعا می‌خواهد عواقبش را زندگی کند. با این حال، در زمستان ۱۴۰۴، جهان برای اولین بار در تاریخ معاصر، طعم واقعی این کابوس را چشید؛ کابوسی که فقط گرانی بنزین نبود، بلکه تار و پود اقتصاد جهانی را به لرزه درآورد.

در اسفندماه ۱۴۰۴، جهان شاهد حمله نظامی آمریکا و اسرائیل به ایران بود که به جنگی تمام‌عیار انجامید و پس از آتش‌بس به یک محاصره اقتصادی کامل دریایی علیه ایران رسید. این رویداد، که در تاریخ معاصر بی‌سابقه ارزیابی می‌شود، پیامدهای عمیقی بر اقتصاد جهانی بر جای گذاشته است. تحلیل‌های اقتصادی نشان می‌دهد که اگرچه اقتصاد جهانی در سال ۲۰۲۶ در برابر این شوک تاب‌آوری نسبی از خود نشان داده، اما آثار مخرب این درگیری به‌ویژه در بازارهای انرژی، تورم و رشد اقتصادی کشورهای صنعتی و در حال توسعه قابل مشاهده است.

برق به‌عنوان یک کالای راهبردی با ماهیت «غیرقابل ذخیره‌سازی انبوه (non-storable commodity) اقتصاد خود را کاملا تابع «مدیریت لحظه‌ای تراز عرضه و تقاضا» ساخته است. کشور ایران در حال حاضر در شرایط پارادوکس رشدی عمیق در کسری عرضه برق و افزایش تقاضای مصرف برق و به عبارت بهتر رشد ناترازی برق که از سال ۱۳۹۹ با شیب صعودی بالایی جهش یافت، گرفتار آمده: مطابق گزارش مرکز مطالعات زنجیره ارزش ایران از یک‌سو با ناترازی موثر ۱۸ هزار مگاواتی در سال ۱۴۰۳ (معادل ۲۲.۵ درصد کل تقاضای پیک) مواجه است که نشانه «شکاف ساختاری میان تولید قابل اتکا و مصرف لحظه‌ای» بوده و از سوی دیگر، با وجود برخورداری از مزیت مطلق خورشیدی (بیش از ۳۰۰ روز آفتابی در سال)، بیش از ۹۰ درصد تولید برق خود را به سوخت فسیلی –به ویژه گاز طبیعی با ارزش فرصت صادراتی بالا– گره زده و عملا «سبد تولید برق» خود را از هرگونه انعطاف‌پذیری و تاب‌آوری محروم کرده است.

قراردادهای آتی نفت می‌گویند قیمت تا سال ۲۰۲۷ فقط ۱۷درصد بالا می‌رود، اما واقعیت میدان فرق می‌کند. روزانه نزدیک به ۱۵‌میلیون بشکه نفت در تنگه هرمز حبس می‌شود و ذخایر جهانی ظرف ۲ ماه ۶درصد کاهش یافته است. حتی اگر آتش‌بس دائم امروز برقرار شود، تخلیه صف نفتکش‌ها و راه‌اندازی مجدد چاه‌ها ماه‌ها طول می‌کشد. در سطح کلان‌تر، جنگ، قانون «قیمت واحد» را از بین برده است؛ بشکه‌های تقریبا یکسان نفت از ۹۷ تا ۱۴۷دلار فروش می‌رود. معامله‌گران از این شکاف‌ها سالانه ۱۴۰‌میلیارد دلار آربیتراژ کرده و سود می‌برند، اما مصرف‌کنندگان و کسب‌وکارها هزینه آن را می‌پردازند.

پاسخ ممکن است به میزان فشار اقتصادی‌ای بستگی داشته باشد که هر طرف می‌تواند تحمل کند. حال و هوایی از آشناپنداری (دژاوو) در میان بود. زمانی که به سرعت در حال سپری شدن بود، تهدید به جنگی فاجعه‌بار، تلاشی دیپلماتیک در پشت صحنه و سپس، در آخرین لحظه، یک مهلت دوباره.

تقریبا ۱۵‌میلیون بشکه در روز از عرضه نفت، یعنی ۱۵ درصد از تقاضای جهانی، در تنگه هرمز محبوس شده است. همچنین می‌توانید این عدد را معادل کل مقدار نفتی در نظر بگیرید که برای پر کردن شکاف این اختلال از ذخایر جهانی برداشت شده است: بر اساس برآورد گروه گلدمن ساکس، تاکنون تقریبا ۵۰۰‌میلیون بشکه. با سرعت فعلی، این رقم می‌تواند تا ماه ژوئن، شاید حتی تا تعطیلات روز یادبود (Memorial Day)، به یک‌میلیارد بشکه برسد.

در تنگه هرمز، نفتکش‌ها به همراه آنچه از نظم تحت رهبری آمریکا پس از ۱۹۴۵ باقی مانده، در آتش می‌سوزند. در همین حال، پیش‌بینی پایه جدید صندوق بین‌المللی پول برای رشد جهانی در سال جاری دقیقا مشابه شش ماه پیش است و قیمت سهام افزایش یافته است. تضاد میان یک نظم جهانی شعله‌ور و یک اقتصاد جهانی در حالت خودکار، خیره‌کننده است. برخی استدلال می‌کنند که بحران‌های ژئوپلیتیک تنها تاثیرات اقتصادی گذرا دارند اما اگر دقیق‌تر نگاه کنید، تغییراتی عجیب و عمیق در جریان است.

اگر تنگه هرمز فردا به‌طور جادویی بازگشایی می‌شد، تولید نفت خلیج‌فارس با چه سرعتی می‌توانست به وضعیت عادی بازگردد؟ طبق اظهارات گلدمن ساکس، نسبتا سریع. اما هرچه این تنگه مدت بیشتری بسته بماند، مشکلات وخیم‌تر خواهند شد.

در سال ۱۴۰۴، ایران دو موج بی‌سابقه قطعی اینترنت را تجربه کرد: اولی به‌خاطر ناآرامی شهرها (بیش از ۲۰روز) و دومی همزمان با جنگ آمریکا و اسرائیل (بیش از ۵۰روز). نتیجه این خاموشی‌های طولانی، چیزی فراتر از مختل شدن تماس‌های روزمره بود. اقتصاد دیجیتال کشور عملا فروپاشید. نزدیک به نیمی از فروشگاه‌های اینترنتی تعطیل شدند، عده زیادی از پیک‌های موتوری شغلشان را از دست دادند و هزاران نفر در مشاغل خدماتی خانگی مثل نظافت یا تعمیرات، یک‌شبه بدون درآمد ماندند.

سال ۱۴۰۴ برای ایران سالی سرنوشت‌ساز بود، نه فقط به خاطر تشدید تنش‌های نظامی با آمریکا و اسرائیل، بلکه به دلیل طولانی‌ترین دوره قطعی اینترنت سراسری. آنچه از اسفند ۱۴۰۴ تا اردیبهشت ۱۴۰۵ بر اقتصاد دیجیتال ایران گذشت، نه یک اختلال موقت، بلکه فاجعه‌ای بود که ریشه‌های کسب‌وکارهای آنلاین و به‌طور خاص جایگاه وب‌سایت‌های ایرانی در موتورهای جست‌وجو را سوزاند.

سال ۱۴۰۴ برای ایران از حیث قطعی اینترنت، بی‌سابقه بود. در دی‌ماه همان سال، ناآرامی‌های شهری بار دیگر دولت را به این نتیجه رساند که خاموش کردن شبکه جهانی، موثرترین راه برای کنترل فضا است. اینترنت برای بیش از بیست روز قطع شد و کسب‌وکارهای خرد نخستین ضربه را خوردند. اما فاجعه اصلی از اسفند ماه آغاز شد. همزمان با آغاز جنگ تحمیلی آمریکا و اسرائیل علیه ایران، دولت اینترنت بین‌الملل را به بهانه جلوگیری از حملات سایبری به زیرساخت‌های حیاتی، به مدت بیش از پنجاه روز قطع کرد. ایران در سال ۱۴۰۴ دو موج متوالی و طولانی قطعی اینترنت را تجربه کرد؛ یکی به دلیل اعتراضات داخلی و دیگری به دلیل جنگ خارجی. این دو رویداد در هم تنیدند و فاجعه‌ای اقتصادی برای بنگاه‌های کوچک رقم زدند که این یادداشت روایتگر ابعاد آن است.

آلدوس ‌هاکسلی در اثر ماندگار خود «دنیای قشنگ نو» تصویری تلخ و هشداردهنده از ویرانشهری فناورانه ارائه می‌دهد که در آن پیشرفت‌های علمی و فناورانه به‌جای ارتقای انسانیت، به ابزاری برای حذف ارتباطات و عاملیت فردی تبدیل شده‌اند. سال گذشته نیز برای جامعه ایران، درست مثل دنیای ‌هاکسلی بود: سالی پر از چالش و درعین‌حال، سرشار از فرصت‌های از دست رفته برای اقتصاد دیجیتال ایران. حدود یک‌ششم این سال در تاریکی خاموشی‌های دیجیتال سپری شد؛ رکوردی که پیش از این فقط در دست کشور سومالی بود. دوره‌های خاموشی نه‌تنها ارتباطات را مختل کرد، بلکه ضربه‌ای جدی به شریان حیاتی اقتصاد دیجیتال وارد آورد. اگر لایه‌ای از تحلیل سطحی پایین‌تر برویم، این خاموشی‌ها، صرفا نمود بیرونی مشکلی عمیق‌تر بودند: فاصله چشم‌گیر سهم اقتصاد دیجیتال از تولید ناخالص داخلیِ کشور با میانگین جهانی. درحالی‌که جهان به سمت دیجیتالی‌سازی کامل پیش می‌رود و سهم اقتصادهای دیجیتال از تولید ناخالص داخلی جهانی به‌طور متوسط به ۱۵ درصد رسیده است، ایران همچنان در کمتر از ۸ درصد این معیار متوقف مانده است.